کتاب «البیرونی و هند» از آثار پژوهشی و تاریخی ارزشمندی است که در سال ۱۳۵۲ خورشیدی در افغانستان منتشر شده و به موضوع یکی از مهم‌ترین جنبه‌های زندگی علمی ابوریحان بیرونی، یعنی پژوهش‌های گسترده او درباره هند، اختصاص دارد. این اثر به اهتمام فقیر محمد خیرخواه گردآوری شده و برخلاف برخی تصورها، یک زندگی‌نامه ساده از ابوریحان بیرونی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از مقالات و پژوهش‌هایی است که از زوایای گوناگون به ارتباط بیرونی با هند و دستاوردهای او در شناخت تمدن، علوم، ادیان و فرهنگ هندی می‌پردازند.
اهمیت این کتاب تنها در موضوع آن خلاصه نمی‌شود. البیرونی و هند خود بخشی از تاریخ پژوهش‌های بیرونی‌شناسی در افغانستان است و به همین دلیل برای علاقه‌مندان به تاریخ علم، تاریخ افغانستان، هندشناسی، مطالعات ادیان و تاریخ اندیشه در جهان اسلام، اثری قابل توجه به شمار می‌رود. وجود این کتاب در مجموعه‌های کتابخانه‌ای افغانستان نیز ثبت شده و مشخصات کتاب‌شناختی آن با سال ۱۳۵۲ خورشیدی و نام فقیر محمد خیرخواه به عنوان گردآورنده یا به‌اهتمام‌رساننده ثبت شده است.
کتاب البیرونی و هند درباره چیست؟
محور اصلی کتاب، همان‌گونه که از عنوان آن پیداست، ابوریحان بیرونی و مطالعات او درباره هند است. بیرونی در میان دانشمندان جهان اسلام جایگاهی کم‌نظیر دارد؛ زیرا حوزه فعالیت او به یک علم محدود نبود. او در ریاضیات، نجوم، جغرافیا، تاریخ، گاه‌شماری، داروشناسی، زبان‌شناسی و مطالعه ادیان و فرهنگ‌ها تحقیق کرده و در بسیاری از این زمینه‌ها آثاری برجای گذاشته است.
اما در میان آثار او، «تحقیق ماللهند» جایگاه ویژه‌ای دارد. این کتاب یکی از مهم‌ترین منابع کلاسیک برای شناخت هند در دوره قرون میانه است و در آن موضوعاتی بسیار متنوع از دین و فلسفه گرفته تا علوم، تقویم، جغرافیا، طبقات اجتماعی، آداب و رسوم و باورهای مردم هند بررسی شده است. پژوهشگران، «تحقیق ماللهند» را از مهم‌ترین آثار بیرونی در زمینه هندشناسی دانسته‌اند.
از همین رو، هنگامی که از «البیرونی و هند» سخن می‌گوییم، در واقع با موضوعی بسیار گسترده روبه‌رو هستیم. هند برای بیرونی فقط یک سرزمین جغرافیایی نبود؛ بلکه تمدنی بزرگ با نظام‌های فلسفی، دینی، علمی، اجتماعی و فرهنگی متفاوت بود که نیاز به مطالعه‌ای دقیق و بدون پیش‌داوری داشت.
ابوریحان بیرونی؛ دانشمندی که هند را از نزدیک مطالعه کرد
ابوریحان محمد بن احمد بیرونی، دانشمند نامدار ایرانی، در سده چهارم و پنجم هجری زندگی می‌کرد. بخش مهمی از فعالیت‌های علمی او در قلمرو خراسان بزرگ و جهان فرهنگی ایران و افغانستان امروزی شکل گرفت. ارتباط او با دربار غزنوی و حضورش در جریان لشکرکشی‌های سلطان محمود غزنوی به هند، زمینه‌ای فراهم کرد تا بیرونی با جامعه و فرهنگ هند از نزدیک آشنا شود.
اما آنچه کار بیرونی را از بسیاری از گزارشگران پیشین و معاصرش متمایز می‌کند، صرفاً سفر به هند نیست. او تلاش کرد زبان و منابع علمی هندی را بشناسد و درباره باورها و دانش‌های مردم آن سرزمین تحقیق کند. در نتیجه، پژوهش او از سطح گزارش‌های معمول جهانگردان فراتر رفت و به نوعی مطالعه تطبیقی و علمی درباره یک تمدن دیگر تبدیل شد.
بررسی‌های مربوط به روش بیرونی نشان می‌دهد که او در تحقیق ماللهند بارها تلاش می‌کند موضوعات هندی را با نمونه‌هایی از اندیشه یونانی و دیگر سنت‌های فکری مقایسه کند تا خواننده‌ای که با فرهنگ هند آشنایی ندارد، بتواند مطالب را بهتر درک کند. در توصیف ساختار این اثر نیز به این نکته اشاره شده که بیرونی در بسیاری از مباحث ابتدا مسئله را مطرح می‌کند، سپس دیدگاه هندوان و منابع آنان را گزارش می‌دهد و در ادامه برای روشن‌تر شدن موضوع دست به مقایسه می‌زند.
تحقیق ماللهند؛ سرچشمه اصلی موضوع کتاب
برای درک اهمیت کتاب البیرونی و هند باید با اثر مشهور بیرونی، یعنی «تحقیق ماللهند»، نیز آشنا بود. این کتاب از نظر دامنه موضوعی بسیار گسترده است. بخش‌هایی از آن به دین و فلسفه هند اختصاص دارد و موضوعاتی مانند خداشناسی، تناسخ، جهان‌شناسی، زندگی پس از مرگ، طبقات اجتماعی، آیین‌های مذهبی و بت‌پرستی را بررسی می‌کند.
بخش دیگری از کتاب به علوم هندی، جغرافیا، تاریخ، تقویم و مقیاس‌ها می‌پردازد. بیرونی سپس درباره آداب و رسوم اجتماعی، مراسم مذهبی، ازدواج، صدقه، خوراک و نوشیدنی، اعیاد و برخی قوانین اجتماعی و مذهبی مردم هند مطالبی ارائه می‌کند. بخش پایانی نیز به مباحث نجومی اختصاص دارد.
این گستردگی نشان می‌دهد که بیرونی در مطالعه هند تنها به یک رشته علمی علاقه نداشته است. او می‌خواسته تصویری نسبتاً جامع از جامعه‌ای ارائه کند که از نظر زبان، دین، فلسفه و سنت‌های علمی با جهان اسلام تفاوت‌های قابل توجهی داشت.
روش علمی بیرونی در شناخت هند
یکی از مهم‌ترین دلایلی که مطالعه بیرونی درباره هند را همچنان مورد توجه پژوهشگران قرار می‌دهد، روش او در تحقیق است. بیرونی تلاش می‌کند میان نقل یک باور و پذیرفتن آن باور تفاوت بگذارد. او می‌خواهد بداند مردم هند درباره یک مسئله چه اعتقادی دارند، این اعتقاد در چه منابعی آمده و چگونه می‌توان آن را برای خواننده‌ای خارج از آن فرهنگ توضیح داد.
در مقدمه «تحقیق ماللهند» نیز بیرونی بر اهمیت بررسی درست اخبار و پرهیز از روایت‌های نادرست تأکید دارد و تصریح می‌کند که هدفش جدل و احتجاج با هندیان نیست، بلکه می‌خواهد سخنان و باورهای آنان را تا حد امکان همان‌گونه که هستند گزارش کند. همین رویکرد، یکی از جنبه‌های برجسته کار او در مطالعه ادیان و فرهنگ‌ها محسوب می‌شود.
از این منظر، البیرونی و هند تنها کتابی درباره یک دانشمند تاریخی نیست؛ بلکه اثری درباره تاریخ شکل‌گیری یک نوع نگاه پژوهشی به فرهنگ‌های دیگر نیز محسوب می‌شود. بیرونی قرن‌ها پیش از شکل‌گیری بسیاری از رشته‌های دانشگاهی جدید، به سراغ موضوعاتی رفت که بعدها در مردم‌شناسی، مطالعات ادیان، تاریخ علم و مطالعات تطبیقی به شکل تخصصی دنبال شدند.
اهمیت کتاب البیرونی و هند در پژوهش‌های افغانستان
انتشار این مجموعه در افغانستان در سال ۱۳۵۲ اهمیت ویژه‌ای دارد. دهه ۱۳۵۰ خورشیدی یکی از دوره‌های مهم انتشار آثار مربوط به ابوریحان بیرونی در منطقه بود و هم‌زمان در ایران نیز پژوهش‌ها و مجموعه‌هایی درباره این دانشمند منتشر می‌شد. برای نمونه، مقاله مشهور «بیرونی و هند» از فتح‌الله مجتبایی نیز در سال ۱۳۵۲ در مجموعه «بررسی‌هایی درباره ابوریحان بیرونی به مناسبت هزاره ولادت او» منتشر شده است.
بنابراین انتشار کتابی با عنوان «البیرونی و هند» در همان سال را می‌توان در چارچوب توجه گسترده‌تر پژوهشگران فارسی‌زبان به میراث علمی بیرونی بررسی کرد. این موضوع به‌خصوص برای افغانستان اهمیت داشت؛ زیرا بخش قابل توجهی از زندگی و فعالیت علمی بیرونی با جغرافیای تاریخی خراسان و غزنه پیوند دارد.
فقیر محمد خیرخواه و گردآوری کتاب
فقیر محمد خیرخواه از جمله پژوهشگران و اهل فرهنگ افغانستان بود که در زمینه گردآوری و انتشار آثار ادبی و تاریخی فعالیت داشت. نام او در شماری از آثار منتشرشده توسط نهادهای فرهنگی افغانستان دیده می‌شود و در منابع مربوط به کتاب نیز «البیرونی و هند» به اهتمام او معرفی شده است.
نکته مهم درباره عبارت «به اهتمام» این است که نباید آن را الزاماً به معنای تألیف تمام مطالب کتاب توسط خیرخواه دانست. عنوان کتاب در منابع کتاب‌شناختی به صورت «البیرونی و هند (مجموعه مقالات) به اهتمام فقیر محمد خیرخواه» ثبت شده است؛ بنابراین نقش او در این اثر بیشتر در زمینه گردآوری، تنظیم و آماده‌سازی مجموعه مقالات بوده است.
فقیر محمد خیرخواه از اهل قلم و فرهنگ افغانستان بود و نام او در شماری از آثار ادبی و پژوهشی منتشرشده در افغانستان دیده می‌شود. نقش او در کتاب «البیرونی و هند» به عنوان گردآورنده و به‌اهتمام‌رساننده مجموعه مقالات ثبت شده است. از دیگر فعالیت‌های فرهنگی او نیز می‌توان به اهتمام بر انتشار برخی آثار ادبی و فرهنگی افغانستان اشاره کرد. کتاب «البیرونی و هند» از این نظر نمونه‌ای از کوشش پژوهشگران افغانستان در سده چهاردهم خورشیدی برای بازشناسی میراث علمی و فرهنگی حوزه خراسان و جهان اسلام است.
چرا این کتاب برای علاقه‌مندان به تاریخ علم مهم است؟
ارزش «البیرونی و هند» را می‌توان از چند جهت بررسی کرد. نخست، این کتاب به یکی از مهم‌ترین دانشمندان تاریخ ایران و جهان اسلام می‌پردازد. دوم، موضوع اصلی آن یکی از شاخص‌ترین نمونه‌های پژوهش تمدنی در دوره اسلامی است. سوم، خود کتاب نیز یک سند فرهنگی از افغانستان دهه ۱۳۵۰ خورشیدی محسوب می‌شود.
برای پژوهشگری که به تاریخ علم علاقه دارد، بیرونی نمونه‌ای کم‌نظیر از دانشمندی است که مرز میان رشته‌های مختلف را درنوردیده است. برای پژوهشگر تاریخ ادیان، «تحقیق ماللهند» منبعی بسیار مهم برای شناخت برخی باورهای هندویی در دوره‌ای تاریخی است. برای علاقه‌مند به تاریخ هند نیز نوشته‌های بیرونی اطلاعات فراوانی درباره فرهنگ و جامعه هند در اختیار می‌گذارد.
از سوی دیگر، برای علاقه‌مندان به تاریخ افغانستان، این کتاب ارزش مضاعفی دارد؛ زیرا نشان می‌دهد پژوهش درباره میراث بیرونی در افغانستان تنها به نام او در کتاب‌های تاریخی محدود نبوده و در دهه‌های گذشته مجموعه‌های اختصاصی نیز برای معرفی و بررسی آثار او منتشر شده است.
نگاه بیرونی به فرهنگ هند
یکی از جذاب‌ترین جنبه‌های موضوع این کتاب، شیوه مواجهه بیرونی با فرهنگی متفاوت است. او در برخورد با هند تلاش می‌کند میان توصیف و داوری تفاوت بگذارد. این مسئله در مطالعه تاریخ اندیشه اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از آثار تاریخی درباره ملت‌ها و ادیان دیگر، بیشتر از آن‌که گزارشی بی‌طرفانه باشند، بازتاب دیدگاه نویسنده خود هستند.
بیرونی نیز البته کاملاً خارج از فضای فکری زمان خود قرار نداشت، اما روش او در جمع‌آوری و مقایسه اطلاعات، در بسیاری موارد جلوه‌ای متفاوت دارد. پژوهش‌های معاصر درباره روش او نیز بر جنبه تطبیقی و تلاش او برای فهم و توصیف علمی مسائل تأکید کرده‌اند.
همین ویژگی باعث شده است که قرن‌ها پس از بیرونی، پژوهشگران همچنان به سراغ آثار او بروند. «تحقیق ماللهند» نه‌تنها یک متن تاریخی، بلکه نمونه‌ای مهم از تلاش یک دانشمند برای شناخت تمدنی دیگر از طریق مطالعه زبان، منابع، باورها و علوم آن تمدن است.
ارزش نسخه چاپ سال ۱۳۵۲
اگر نسخه‌ای از چاپ سال ۱۳۵۲ خورشیدی کتاب «البیرونی و هند» در اختیار داشته باشید، این نسخه از نظر تاریخ کتاب و پژوهش‌های افغانستان نیز ارزش توجه دارد. مشخصات این چاپ در فهرست کتابخانه افغانستان در کابل ثبت شده و رکورد کتاب، آن را با عنوان «البیرونی و هند: مجموعه مقالات» و نام فقیر محمد خیرخواه معرفی می‌کند.
از این جهت، این کتاب را می‌توان هم یک منبع پژوهشی درباره بیرونی و هم یک کتاب قدیمی افغانستانی دانست. برای مجموعه‌داران کتاب‌های قدیمی فارسی و افغانستانی، چنین آثاری علاوه بر محتوای علمی، به دلیل ارتباط با تاریخ نشر و فرهنگ مکتوب افغانستان اهمیت دارند.
دانلود چند کتاب تاریخی و ادبی دیگر:
فلسفه انقلاب مصر
درنده‌خویان
پیشگویی‌های شاه‌نعمت‌الله‌ولی
اطلس تاریخ اسلامی
سرچشمه پیدایش چلیپا
راهنمای صنایع اسلامی
شناخت چهارمحال
فرهنگ عوام
Ἁρμαμίθρης: A Median Name in the Assyrian Kings List
دانلود کتاب البیرونی و هند (PDF)
کتاب البیرونی و هند به اهتمام فقیر محمد خیرخواه، مجموعه‌ای پژوهشی درباره ارتباط ابوریحان بیرونی با هند و مطالعات او درباره این سرزمین است که در سال ۱۳۵۲ خورشیدی در افغانستان منتشر شده است. این اثر را نباید با «تحقیق ماللهند» خود بیرونی اشتباه گرفت؛ بلکه کتابی است که مجموعه‌ای از مقالات مرتبط با بیرونی و هند را گردآوری کرده است.
اهمیت این کتاب از آن جهت است که به یکی از درخشان‌ترین نمونه‌های پژوهش تطبیقی در تاریخ علم می‌پردازد. بیرونی با مطالعه زبان، دانش، فلسفه، دین، آداب و رسوم و ساختار اجتماعی هند، تصویری گسترده از این تمدن ارائه کرد؛ تصویری که بخش مهمی از آن در کتاب «تحقیق ماللهند» باقی مانده و هنوز برای پژوهشگران ارزشمند است.
چاپ سال ۱۳۵۲ «البیرونی و هند» همچنین بخشی از تاریخ بیرونی‌پژوهی در افغانستان و جهان فارسی‌زبان محسوب می‌شود و برای کسانی که به تاریخ علم، تاریخ ایران و افغانستان، هندشناسی، مطالعات ادیان و میراث علمی ابوریحان بیرونی علاقه دارند، اثری قابل توجه و خواندنی است.
شناسنامه کتاب
نام کتاب: البیرونی و هند
نویسنده: فقیرمحمد خیرخواه
سال چاپ: ۱۳۵۲ خورشیدی – افغانستان
فرمت کتاب: PDF
زبان کتاب: پارسی
حجم کتاب: کمابیش ۹ مگابایت
تعداد صفحات: ۱۸۱ برگ الکترونیکی
توضیحات کتاب به زبان انگلیسی:
Al-Biruni and India is a valuable collection of scholarly essays devoted to Abu Rayhan al-Biruni and his extensive studies of Indian civilization, religion, science, philosophy, and culture. Edited by Faqir Mohammad Khairkhwah and published in Afghanistan in 1352 SH, the book reflects the renewed scholarly interest in al-Biruni during the twentieth century. It is particularly valuable for readers interested in the history of science, comparative religious studies, Afghanistan, India, and the intellectual history of the medieval Islamic world.
برای دانلود این کتاب، ابتدا باید عضو سایت بشوید.
پس از عضویت، لینک دانلود این کتاب و همه‌ی کتاب‌های سایت برای شما فعال می‌شوند.
(قبلا عضو شده‌اید؟ وارد شوید)
