کتاب تاریخ چیست؟ نوشته ن. آ. یروفهیف، اثری درباره ماهیت دانش تاریخی، روش کار مورخان و جایگاه تاریخ در شناخت جامعه و انسان است. این کتاب در اصل بر پایه مجموعهای از سخنرانیهای نویسنده شکل گرفته که طی چند سال در دانشکده تاریخ دانشگاه دولتی مسکو برای دانشجویان، دانشجویان تحصیلات تکمیلی و استادان ارائه شده بود. یروفهیف در این سخنرانیها تلاش میکند پرسشی ظاهراً ساده اما بنیادین را بررسی کند: تاریخ دقیقاً چیست و چگونه میتوان گذشته انسان را شناخت؟
نسخه اصلی کتاب با عنوان روسی Что такое история در سال ۱۹۷۶ در مسکو و توسط انتشارات «ناوکا» منتشر شد و در مجموعه «مسائل علم و پیشرفت فنی» قرار گرفت. کتاب در نسخه اصلی حدود ۱۳۴ صفحه دارد و شامل چهار فصل اصلی، نتیجهگیری و نمایه موضوعی و اسامی است. ترجمه فارسی اثر نیز توسط محمد تقیزاده انجام گرفته و در همان ادوار به چاپ رسیده است.
تاریخ چیست؟ پرسشی فراتر از گذشته
وقتی از تاریخ سخن میگوییم، معمولاً مجموعهای از رویدادهای گذشته، نام پادشاهان، جنگها، انقلابها و تحولات اجتماعی در ذهن شکل میگیرد. اما یروفهیف مسئله را یک مرحله عمیقتر میبرد. او میان دو معنای متفاوت واژه تاریخ تمایز میگذارد: تاریخ به معنای آنچه در گذشته اتفاق افتاده و تاریخ به معنای دانشی که انسان از گذشته به دست میآورد و آن را بازسازی و روایت میکند. این تمایز، یکی از مبانی مهم کتاب است، زیرا موضوع اصلی نویسنده نه صرفاً خود گذشته، بلکه شناخت گذشته است.
گذشته دیگر در دسترس ما نیست. مورخ نمیتواند رویدادهای تاریخی را مستقیماً مشاهده کند و آنها را مانند یک دانشمند آزمایشگاهی دوباره تکرار کند. او باید از آثار، اسناد، نوشتهها، اشیا، خاطرات و شواهد برجایمانده استفاده کند و از میان آنها تصویری از گذشته بسازد. همین مسئله باعث میشود شناخت تاریخی به دانشی نیازمند روش، نقد، تحلیل و تفسیر تبدیل شود.
از اسطوره تا علم
نخستین فصل کتاب با عنوان «از اسطوره تا علم» به روند طولانی شکلگیری اندیشه تاریخی میپردازد. یروفهیف برای توضیح پیدایش تاریخ به دوران بسیار دور بازمیگردد؛ زمانی که خاطره گذشته بیشتر در قالب افسانهها، ترانهها و روایتهای شفاهی حفظ میشد. انسان برای حفظ تجربههای جمعی خود، داستانهایی درباره نیاکان، قهرمانان و رویدادهای گذشته میساخت و آنها را از نسلی به نسل دیگر منتقل میکرد.
به تدریج، روایت گذشته از شکل اسطورهای فاصله گرفت و تلاش برای ثبت رویدادهای واقعی و قرار دادن آنها در یک ترتیب زمانی افزایش یافت. یروفهیف پیدایش تاریخ به عنوان یک رشته مستقل را به تمدن یونان باستان مرتبط میکند و توضیح میدهد که واژه تاریخ در سنت یونانی ابتدا معنایی گستردهتر داشت و سپس به مفهوم گزارش و شناخت گذشته نزدیک شد.
این حرکت از اسطوره به روایت عقلانی و سپس به پژوهش علمی، یکی از محورهای اساسی کتاب است. نویسنده میخواهد نشان دهد که دانش تاریخی نیز مانند سایر علوم، در طول زمان شکل گرفته و روشهای آن به تدریج تکامل پیدا کردهاند.
انباشت دانش تاریخی
فصل دوم کتاب با عنوان «انباشت دانش تاریخی» به این موضوع اختصاص دارد که دانش تاریخی چگونه در طول قرنها گسترش یافته است. هیچ مورخی از نقطه صفر آغاز نمیکند. هر پژوهشگر بر مجموعهای از آثار، تحقیقات، اسناد و یافتههای پیشین تکیه دارد و به این ترتیب، شناخت بشر از گذشته به صورت تدریجی انباشته میشود.
این انباشت البته به معنای ثابت ماندن برداشت ما از گذشته نیست. با پیدا شدن اسناد تازه یا تغییر روشهای پژوهش، ممکن است برداشتهای قدیمی اصلاح شوند. یک واقعه تاریخی میتواند از زاویهای تازه بررسی شود و معنایی متفاوت پیدا کند. بنابراین تاریخنگاری، دانشی ایستا نیست، بلکه فرآیندی مداوم برای پرسشگری و بازنگری در شناخت گذشته است.
یروفهیف همچنین در این بخش به مسئله فایده تاریخ توجه میکند. از دیدگاه او، تاریخ صرفاً دانشی برای ارضای کنجکاوی انسان درباره گذشته نیست. شناخت روندهای تاریخی میتواند به فهم جامعه و تحولات آن کمک کند. همین مسئله، بحث درباره نقش اجتماعی تاریخ را به یکی از موضوعات مهم کتاب تبدیل میکند.
مورخ چگونه کار میکند؟
شاید کاربردیترین بخش کتاب برای علاقهمندان به پژوهش تاریخی، فصل سوم با عنوان «تاریخنگار در حال کار» باشد. یروفهیف در این قسمت از پشت صحنه تاریخنگاری سخن میگوید و نشان میدهد مورخ چگونه با منابع و شواهد مواجه میشود.
مورخ برای بازسازی گذشته باید منابع مختلف را شناسایی، دستهبندی و ارزیابی کند. یک سند تاریخی لزوماً حقیقت کامل را در اختیار پژوهشگر قرار نمیدهد. سند نیز محصول شرایط خاصی است و ممکن است نویسنده، هدف، محدودیتها یا حتی تعصبات خاص خود را داشته باشد. از همین رو، نقد منابع بخش مهمی از کار تاریخی محسوب میشود.
این نگاه باعث میشود کتاب برای دانشجویان تاریخ نیز ارزش آموزشی داشته باشد. خواننده درمییابد که تاریخنگاری صرفاً جمعآوری اطلاعات و کنار هم گذاشتن تاریخها نیست. مورخ باید میان شواهد رابطه برقرار کند، اعتبار منابع را بسنجد، تناقضها را بررسی کند و از مجموعهای از دادههای پراکنده به تصویری منسجم از گذشته برسد.
رابطه تاریخ با سایر علوم
یکی دیگر از مباحث کتاب، جایگاه تاریخ در میان سایر علوم است. گذشته انسان آنقدر پیچیده است که نمیتوان آن را تنها با یک روش مطالعه کرد. اقتصاد، جامعهشناسی، جغرافیا، باستانشناسی، زبانشناسی، علوم سیاسی و دیگر رشتهها میتوانند برای شناخت ابعاد مختلف زندگی انسان در گذشته به تاریخپژوه کمک کنند.
از همین رو، تاریخ در کتاب یروفهیف دانشی منزوی نیست. مورخ برای شناخت جامعه گذشته به اطلاعاتی نیاز دارد که ممکن است از حوزههای مختلف علمی به دست بیایند. این نگاه بینرشتهای به تاریخ کمک میکند تا رویدادها نه به صورت مجموعهای از اتفاقات منفرد، بلکه به عنوان اجزای یک ساختار اجتماعی و تاریخی بزرگتر دیده شوند.
تاریخ و جامعه
فصل چهارم کتاب با عنوان «تاریخ و جامعه» به یکی از مهمترین پرسشهای اثر میپردازد: تاریخ چه نقشی در زندگی جامعه دارد؟ از نگاه یروفهیف، تاریخ تنها برای شناخت گذشته نیست، بلکه با زندگی اجتماعی انسان امروز نیز ارتباط دارد.
انسانها برای فهم جایگاه خود در جهان به گذشته مراجعه میکنند. ملتها، جوامع و گروههای اجتماعی از تجربههای تاریخی خود برای تفسیر وضعیت کنونی استفاده میکنند. بنابراین تاریخ میتواند در شکلگیری حافظه جمعی، هویت اجتماعی و حتی برداشت انسان از آینده نقش داشته باشد.
البته همین ویژگی، تاریخ را به دانشی حساس تبدیل میکند. انتخاب موضوعات تاریخی، شیوه روایت آنها و تفسیری که از وقایع ارائه میشود، میتواند تحت تأثیر شرایط اجتماعی و فکری زمان مورخ قرار گیرد. یروفهیف نیز در کتاب خود رابطه تاریخ با جامعه و مبارزه ایدئولوژیک را مورد توجه قرار میدهد.
نگاه مارکسیستی به تاریخ
یکی از نکاتی که هنگام مطالعه تاریخ چیست؟ باید به آن توجه کرد، فضای فکری زمان نگارش کتاب است. یروفهیف این اثر را در اتحاد شوروی دهه ۱۹۷۰ نوشته و تحلیل تاریخی او آشکارا تحت تأثیر چارچوب مارکسیستی-لنینیستی قرار دارد. در نتیجه، مفاهیمی مانند ساختار اجتماعی، تضادهای طبقاتی، قوانین تحول جامعه و ماتریالیسم تاریخی در نگاه او جایگاه مهمی دارند.
در نتیجهگیری کتاب نیز تاریخ به عنوان علمی معرفی میشود که جامعه و انسان اجتماعی را در فرآیند تحول آنها مطالعه میکند و به دنبال روابط و قوانین عمومی حاکم بر رشد جامعه است. یروفهیف در همین چارچوب، بر اهمیت ماتریالیسم دیالکتیک و روش مارکسیستی ـ لنینیستی در پژوهش تاریخی تأکید میکند.
خواننده امروز البته میتواند این بخش از کتاب را با فاصله تاریخی و انتقادی مطالعه کند. بسیاری از مفاهیم و چارچوبهای نظری کتاب متعلق به فضای فکری اتحاد شوروی هستند و نمیتوان آنها را بدون توجه به شرایط سیاسی و علمی آن دوران خواند. با این حال، همین ویژگی کتاب را به سندی ارزشمند برای شناخت تاریخنگاری شوروی نیز تبدیل میکند.
تاریخ؛ علم یا روایت؟
یکی از جذابیتهای اصلی کتاب در این است که خواننده را به پرسشی بنیادین درباره ماهیت تاریخ میرساند. اگر مورخ گذشته را مستقیماً مشاهده نمیکند و ناچار است آن را از روی منابع بازسازی کند، آیا تاریخ همان گذشته است یا روایتی علمی درباره گذشته؟
یروفهیف در پاسخ، بر علمی بودن تاریخ تأکید دارد و معتقد است مورخ با استفاده از روشهای پژوهشی میتواند شناختی نظاممند از گذشته به دست آورد. اما در عین حال، روند کار مورخ نشان میدهد که شناخت تاریخی بدون تفسیر و تحلیل امکانپذیر نیست. همین مسئله باعث میشود مطالعه تاریخ هم به شواهد عینی و هم به چارچوب نظری نیاز داشته باشد.
این موضوع همچنان یکی از پرسشهای مهم فلسفه تاریخ است و به همین دلیل، کتاب یروفهیف تنها برای شناخت تاریخنگاری شوروی اهمیت ندارد. حتی خوانندهای که با مبانی نظری نویسنده موافق نیست، میتواند از طریق این کتاب با مجموعهای از پرسشهای اساسی درباره روش شناخت گذشته روبهرو شود.
چرا این کتاب همچنان خواندنی است؟
با وجود گذشت چند دهه از انتشار کتاب، پرسش اصلی آن همچنان زنده است. تاریخ چگونه نوشته میشود؟ مورخ چگونه میان منابع مختلف داوری میکند؟ چه چیزی یک سند تاریخی را معتبر میکند؟ رابطه تاریخ با جامعه چیست؟ و آیا میتوان گذشته را بدون تأثیر ارزشها و نگرشهای زمان حال شناخت؟
این پرسشها باعث میشوند «تاریخ چیست؟» صرفاً یک کتاب قدیمی درباره تاریخنگاری شوروی نباشد. اثر میتواند برای کسی که تازه میخواهد مطالعه جدی تاریخ را آغاز کند نیز نقطه شروع مناسبی باشد، زیرا پیش از ورود به جزئیات یک دوره تاریخی، درباره خودِ ابزار شناخت تاریخ بحث میکند.
همچنین ساختار روشن کتاب، که از تحول تاریخ از اسطوره به علم آغاز میشود، سپس به انباشت دانش تاریخی و کار مورخ میپردازد و در نهایت به رابطه تاریخ و جامعه میرسد، به خواننده اجازه میدهد موضوع را مرحله به مرحله دنبال کند. فهرست اصلی کتاب نیز دقیقاً همین چهار فصل را در کنار نتیجهگیری و نمایه موضوعی و اسامی نشان میدهد.
دانلود چند کتاب دیگر:
فلسفه ایران باستان
رستاخیز مردگان
خدایان مصری
واتیکان و رایش سوم
اژدهای خودی
کتاب و پدیده کمرشدی
فراز و نشیب سیاست
دانلود کتاب تاریخ چیست (PDF)
کتاب تاریخ چیست اثر ن. آ. یروفهیف را میتوان اثری مقدماتی اما مهم درباره فلسفه و روششناسی تاریخ دانست. نویسنده در این کتاب تلاش میکند مسیر شکلگیری دانش تاریخی را از روایتهای اسطورهای و ابتدایی تا تاریخنگاری علمی دنبال کند، سپس درباره شیوه کار مورخ، منابع تاریخی، ارتباط تاریخ با علوم دیگر و نقش تاریخ در جامعه بحث کند.
اهمیت کتاب در این است که به جای آنکه صرفاً مجموعهای از اطلاعات تاریخی در اختیار خواننده بگذارد، او را وادار میکند درباره خودِ فرآیند شناخت گذشته فکر کند. یروفهیف میخواهد نشان دهد که تاریخ تنها مجموعهای از وقایع سپریشده نیست؛ بلکه دانشی است که انسان برای فهم زندگی اجتماعی، مسیر تحولات جامعه و تجربه گذشته خود ایجاد کرده است.
در عین حال، مطالعه این اثر بدون توجه به زمینه فکری آن کامل نخواهد بود. «تاریخ چیست؟» محصول فضای علمی و ایدئولوژیک اتحاد شوروی در دهه ۱۹۷۰ است و نویسنده از منظر مارکسیستی-لنینیستی به فلسفه تاریخ و روششناسی تاریخی نگاه میکند. همین مسئله سبب میشود کتاب امروز علاوه بر ارزش آموزشی، به عنوان نمونهای از تاریخنگاری شوروی نیز اهمیت داشته باشد.
این کتاب برای دانشجویان و علاقهمندان تاریخ، پژوهشگران علوم انسانی، علاقهمندان به فلسفه تاریخ و کسانی که میخواهند بدانند مورخان چگونه گذشته را بازسازی میکنند، اثری قابل توجه است. شاید مهمترین دستاورد آن نیز همین باشد که خواننده را از «خواندن تاریخ» به مرحلهای فراتر، یعنی «فکر کردن درباره تاریخ و چگونگی شناخت آن» میرساند.
شناسنامه کتاب
نام کتاب: تاریخ چیست؟
نویسنده: ن. آ. یروفهیف
مترجم: محمد تقیزاده
فرمت کتاب: PDF
زبان کتاب: پارسی
حجم کتاب: کمابیش ۱۷ مگابایت
تعداد صفحات: ۲۰۶ برگ الکترونیکی
توضیحات کتاب به زبان انگلیسی:
What Is History? by N. A. Erofeev is an introductory study of historical knowledge, methodology, and the role of history in society. Originally published in Moscow in 1976, the book examines the development of historical thought from myth to science, the accumulation of historical knowledge, the methods used by historians, and the relationship between history and society. It also reflects the Marxist-Leninist intellectual environment of Soviet historiography in the 1970s.
برای دانلود این کتاب، ابتدا باید عضو سایت بشوید.
پس از عضویت، لینک دانلود این کتاب و همهی کتابهای سایت برای شما فعال میشوند.
(قبلا عضو شدهاید؟ وارد شوید)
