مقاله “ویژگیهای تاریخی و مولفههای جامعه شهری ایران در اواخر دوره ساسانیان” اثری علمی/پژوهشی از “اللهیار خلعتبری” و “عباس پرتویمقدم” میباشد.
مقالهٔ «ویژگیهای تاریخی و مؤلفههای جامعهٔ شهری ایران در اواخر دورهٔ ساسانیان» اثری علمیـپژوهشی از «اللهیار خلعتبری» و «عباس پرتویمقدم» است که به بررسی ساختار، کارکرد و تحولات جامعهٔ شهری ایران در واپسین سدههای حکومت ساسانی میپردازد. این مقاله را میتوان تلاشی برای فهم دقیقتر زمینههای اجتماعی، اقتصادی، سیاسی و فرهنگی ایرانِ پیش از اسلام دانست؛ دورهای که شهر نهتنها مرکز اداره و قدرت سیاسی بود، بلکه جایگاه مهمی در تولید، دادوستد، سازمان اجتماعی و بازتاب اندیشههای دینی و فرهنگی نیز داشت.
اهمیت این پژوهش از آنجاست که اواخر دورهٔ ساسانیان یکی از حساسترین مقاطع تاریخ ایران بهشمار میآید. در این دوره، حکومت ساسانی با وجود برخورداری از میراثی غنی در عرصهٔ کشورداری، شهرسازی و سامان اداری، با چالشهای جدی درونی و بیرونی مواجه بود. شهرها در چنین شرایطی به کانون اصلی رخدادهای سیاسی و اجتماعی بدل شدند و بررسی ویژگیهای آنها میتواند تصویری روشنتر از وضعیت کلی جامعهٔ ایران در آستانهٔ تحولات بزرگ تاریخی به دست دهد. نویسندگان این مقاله با تمرکز بر جامعهٔ شهری، کوشیدهاند نشان دهند که چگونه ساختار شهرهای ساسانی بازتابی از نظم طبقاتی، قدرت مرکزی و مناسبات اقتصادی آن دوره بوده است.
از منظر تاریخی، شهر در اواخر دورهٔ ساسانی صرفاً یک سکونتگاه بزرگ نبود، بلکه نهادی چندوجهی بهشمار میآمد که عناصر گوناگون حیات اجتماعی در آن تمرکز یافته بود. در این شهرها، دستگاه دیوانی، نهادهای مذهبی، بازارها، محلههای مسکونی و مراکز نظامی در کنار یکدیگر قرار داشتند و هر یک بخشی از نظم عمومی را شکل میدادند. به همین دلیل، مطالعهٔ جامعهٔ شهری در این دوره، در واقع مطالعهٔ پیوند میان دولت، دین، اقتصاد و زندگی روزمرهٔ مردم است. این مقاله بهاحتمال زیاد با همین رویکرد، شهر را بهعنوان آینهای از ساختار کلان جامعهٔ ساسانی تحلیل میکند.
یکی از مهمترین مؤلفههای جامعهٔ شهری ایران در اواخر دورهٔ ساسانی، ساختار طبقاتی آن بود. جامعهٔ ساسانی بهطور کلی دارای نظمی سلسلهمراتبی و تا حد زیادی بسته بود و این ویژگی در شهرها نیز نمود آشکاری داشت. طبقات ممتاز، از جمله اشراف، بزرگان، موبدان و کارگزاران حکومتی، معمولاً از جایگاه اجتماعی و اقتصادی بالاتری برخوردار بودند و در ادارهٔ امور شهر نقش تعیینکننده داشتند. در مقابل، پیشهوران، بازرگانان، کشاورزان پیرامون شهرها و تودهٔ مردم، اگرچه در پویایی اقتصادی شهر سهم اساسی داشتند، اما از نظر منزلت اجتماعی در مرتبهای پایینتر قرار میگرفتند. این فاصلهٔ طبقاتی از جمله عواملی بود که میتوانست بر انسجام اجتماعی و ظرفیت مقاومت جامعه در برابر بحرانها اثر بگذارد.
عامل مهم دیگر، نقش اقتصاد شهری در اواخر ساسانیان است. شهرهای این دوره اغلب مراکز مهم بازرگانی، تولیدی و مالی بودند. قرار گرفتن ایران در مسیر راههای بازرگانی میان شرق و غرب، به برخی شهرها اهمیتی فراتر از مرزهای محلی میبخشید. در بازارهای شهری، انواع کالاها، صنایعدستی، منسوجات، فلزات و محصولات کشاورزی مبادله میشد و همین امر به رشد طبقهای از بازرگانان و صاحبان حرفه انجامیده بود. با این حال، اقتصاد شهری نیز مانند دیگر بخشهای جامعه، زیر نفوذ شدید دستگاه حکومتی و طبقات بالا قرار داشت و احتمالاً آزادی و تحرک اقتصادی برای همهٔ گروهها به یک اندازه فراهم نبود. این وضعیت میتوانست هم موجب شکوفایی ظاهری شهرها شود و هم زمینهٔ نارضایتی اجتماعی را در لایههای پایینتر جامعه افزایش دهد.
در کنار عوامل اقتصادی و طبقاتی، نقش دین در شکلگیری جامعهٔ شهری ساسانی نیز بسیار برجسته بود. در اواخر دورهٔ ساسانی، دین زرتشتی جایگاهی رسمی و نیرومند در ساختار حکومت داشت و نهادهای دینی در بسیاری از امور اجتماعی و سیاسی اثرگذار بودند. حضور موبدان و مراکز مذهبی در شهرها نهتنها جنبهٔ اعتقادی داشت، بلکه با مشروعیت سیاسی، آموزش، قضاوت و نظم اجتماعی نیز پیوند مییافت. از این رو، شهر ساسانی فضایی بود که در آن قدرت دینی و قدرت سیاسی درهم تنیده میشدند. این پیوند نزدیک، اگرچه در مقاطعی به استحکام حکومت کمک میکرد، اما ممکن بود در شرایط بحران، انعطافپذیری جامعه را کاهش دهد و بر شکافهای اجتماعی بیفزاید.
از نظر کالبدی و سازمان فضایی نیز شهرهای اواخر ساسانی واجد ویژگیهای خاصی بودند. بسیاری از این شهرها دارای ارگ حکومتی، حصار دفاعی، بخشهای اداری، محلههای صنفی و فضاهای مذهبی بودند. این سازمان فضایی، بازتابی از نظم سیاسی و اجتماعی حاکم بود؛ به این معنا که حتی شکل و ساخت شهر نیز از منطق تمرکز قدرت و تفکیک منزلتهای اجتماعی تأثیر میپذیرفت. در نتیجه، مطالعهٔ شهر ساسانی تنها محدود به بناها و ساختوسازها نیست، بلکه فهمی عمیقتر از روابط قدرت و شیوهٔ زندگی اجتماعی را نیز دربر میگیرد.
در مجموع، مقالهٔ «ویژگیهای تاریخی و مؤلفههای جامعهٔ شهری ایران در اواخر دورهٔ ساسانیان» را میتوان پژوهشی مهم در شناخت یکی از دورههای سرنوشتساز تاریخ ایران دانست. این اثر با تمرکز بر جامعهٔ شهری، ابعاد گوناگون زندگی در اواخر عصر ساسانی را روشن میکند و نشان میدهد که شهر در آن زمان، محل تلاقی نیروهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و دینی بوده است. همچنین چنین پژوهشی میتواند به درک بهتر زمینههای افول ساختار ساسانی و تحولات بعدی تاریخ ایران کمک کند؛ زیرا فهم وضعیت شهرها و مناسبات درونی آنها، کلیدی اساسی برای شناخت توانمندیها و ضعفهای جامعهٔ آن روزگار بهشمار میآید.
برای دانلود این کتاب، ابتدا باید عضو سایت بشوید.
پس از عضویت، لینک دانلود این کتاب و همهی کتابهای سایت برای شما فعال میشوند.
(قبلا عضو شدهاید؟ وارد شوید)
