کتاب جشن فروردگان (فرودگ پنجه) نوشته هاشم رضی از آن دسته آثار پژوهشی است که به سراغ یکی از بخشهای کمتر شناختهشده فرهنگ و آیینهای ایران باستان میرود؛ بخشی که در نگاه نخست شاید تنها یک جشن یا مراسم مذهبی به نظر برسد، اما با بررسی دقیقتر، ارتباط آن با گاهشماری، مفهوم زمان، آیینهای مربوط به پایان سال، یادکرد درگذشتگان و تصور ایرانیان باستان از جهان مینوی آشکار میشود. هاشم رضی در این اثر تلاش میکند تصویری روشن از جشن فروردگان و آنچه در سنت ایرانی با عنوان فرودگ و پنجه شناخته شده است ارائه دهد و ریشهها، مناسک و جایگاه آن را در مجموعه آیینهای ایرانی بررسی کند.
فروردگان از جشنهایی است که برای شناخت جهانبینی ایرانیان باستان اهمیت فراوان دارد. در سنت زرتشتی، «فرَوَشی» یا «فروهر» مفهومی مهم در ارتباط با انسان، روان و جهان مینوی است و آیینهای مربوط به بزرگداشت فروهرها و درگذشتگان، بخشی از سنتهای دیرپای ایرانی را شکل دادهاند. از سوی دیگر، واژه فروردگان در منابع و فرهنگهای فارسی برای بیش از یک آیین به کار رفته و همین مسئله باعث شده است که شناخت دقیق تفاوت میان جشن فروردینگان، فرودگ و آیینهای پایان سال اهمیت پیدا کند.
فروردگان و پیوند آن با روزهای پایانی سال
یکی از موضوعات مهمی که در مطالعه این جشن باید به آن توجه کرد، ارتباط فروردگان با روزهای پایانی سال در گاهشماری سنتی ایران است. در تقویم زرتشتی، ساختار سال با دوازده ماه سیروزه و پنج روز افزوده در پایان سال شکل میگرفت. این پنج روز در منابع با نامهایی همچون «پنجه»، «اندرگاه» یا «پنجه دزدیده» شناخته شدهاند و در سنتهای مربوط به پایان سال جایگاهی ویژه داشتهاند. در سالهای کبیسه نیز پنج روز اضافی دیگری وجود داشت که در کنار پنجه معمول، مجموعهای دهروزه را پدید میآورد. این دوره پایانی سال از نظر آیینی اهمیت فراوانی داشت و با آیینهای مربوط به فروهرها و درگذشتگان ارتباط پیدا میکرد.
همین موضوع یکی از دلایلی است که مطالعه کتاب هاشم رضی را برای علاقهمندان به گاهشماری ایرانی جذاب میکند. جشنهای ایرانی را نمیتوان جدا از نظام زمانیای که در آن شکل گرفتهاند بررسی کرد. روز، ماه، فصل و سال در فرهنگ ایران باستان تنها واحدهای اندازهگیری زمان نبودند؛ هر یک از آنها میتوانستند با مجموعهای از باورها، آیینها و مناسک دینی و اجتماعی پیوند داشته باشند. از این منظر، فروردگان نیز بخشی از یک نظام بزرگتر است که در آن گذر از سالی به سال دیگر با مفاهیمی چون یادکرد نیاکان، پاکیزگی، آمادهشدن برای سال نو و ارتباط میان جهان زندگان و جهان مینوی همراه میشود.
فرودگ و مفهوم یادکرد درگذشتگان
یکی از جذابترین وجوه جشن فروردگان، ارتباط آن با یاد درگذشتگان است. در بسیاری از فرهنگهای کهن، مرگ به معنای حذف کامل فرد از جهان اجتماعی تلقی نمیشد. یاد و حضور معنوی نیاکان میتوانست همچنان در زندگی خانواده و جامعه ادامه داشته باشد. در سنت زرتشتی نیز فروهرها جایگاهی ویژه دارند و ایام پایان سال فرصتی برای بزرگداشت و یادآوری آنان بوده است.
این نگاه باعث میشود جشن فروردگان را صرفاً مراسمی سوگوارانه ندانیم. وجه قابل توجه این آیین، حضور عنصر شادی و زندگی در کنار یادکرد از مردگان است. به بیان دیگر، یاد درگذشتگان در چارچوبی برگزار میشود که با استمرار زندگی، آغاز دورهای تازه و امید به آینده پیوند دارد. همین ترکیب میان یاد گذشته و استقبال از آینده، به جشن فروردگان معنایی فراتر از یک آیین مذهبی میبخشد و آن را به بخشی از فلسفه فرهنگی ایرانیان درباره گردش زمان تبدیل میکند.
پنجه؛ مرز میان سال کهنه و سال نو
پنجه در گاهشماری ایرانی تنها چند روز افزوده در انتهای سال نبود. این پنج روز در ساختار سنتی تقویم، حالتی ویژه داشتند و از نظر آیینی به دورهای متفاوت از روزهای معمول سال تبدیل میشدند. اهمیت پنجه را هنگامی بهتر میتوان فهمید که آن را در کنار نوروز و آیینهای پایان سال قرار دهیم. در اینجا با دورهای مواجه هستیم که سال قدیم در حال پایانیافتن و سال تازه در آستانه آغاز است؛ دورهای مرزی که در فرهنگهای سنتی معمولاً با آیینهای خاص همراه میشود.
عنوان فرودگ پنجه نیز از همین منظر اهمیت پیدا میکند. کتاب هاشم رضی به سراغ این بخش از فرهنگ ایرانی میرود که در پژوهشهای عمومی درباره جشنهای باستانی کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بخش بزرگی از شهرت جشنهای ایرانی امروز به نوروز، مهرگان، یلدا و سده مربوط میشود، اما نظام جشنهای ایران باستان بسیار گستردهتر از این چند عنوان مشهور بوده است. در منابع مربوط به اثر رضی نیز کتاب اصلی او درباره گاهشماری و جشنهای ایران باستان مجموعهای گسترده از جشنهای سالانه، جشنهای فصلی، گاهنبارها و آیینهای پایان سال را در کنار فروردگان و فرودگ بررسی میکند.
تفاوت فروردینگان و فرودگ
یکی از نکاتی که در مطالعه این موضوع نباید از نظر دور بماند، تفاوت میان «فروردینگان» و «فرودگ» است. این دو عنوان گاه در نوشتههای عمومی به جای یکدیگر به کار رفتهاند و همین مسئله میتواند باعث سردرگمی شود. جشن فروردینگان در گاهشماری زرتشتی با روز نوزدهم ماه فروردین ارتباط دارد؛ زیرا در نظام نامگذاری روزها، روز نوزدهم هر ماه «فروردین» نامیده میشد و هنگامی که نام روز با نام ماه یکی میشد، جشنی ویژه برگزار میکردند. بنابراین نوزدهم فروردین به عنوان روز فروردین در ماه فروردین، فروردینگان نامیده میشد.
اما در بحث مربوط به فرودگ پنجه، موضوع به دوره پایان سال و آیینهای مرتبط با آن بازمیگردد. همین تمایز یکی از نکات ارزشمند پژوهش هاشم رضی است؛ زیرا به خواننده کمک میکند میان نامهای مشابه و آیینهای نزدیک به یکدیگر تفاوت بگذارد. حتی در منابع کتابشناختی مربوط به آثار رضی نیز عنوانهای «جشن فروردگان»، «جشن فرودگ» و «جشن پنجه» در کنار یکدیگر آمدهاند و این مسئله نشان میدهد که پژوهش درباره آنها بدون توجه به تاریخ تقویم و تحول آیینها آسان نیست.
جشن فروردگان در پیوند با گاهشماری ایران باستان
اهمیت کتاب تنها در معرفی یک جشن نیست؛ بلکه در این است که خواننده را به ساختار پیچیده و دقیق گاهشماری ایرانی نزدیک میکند. هاشم رضی از پژوهشگرانی بود که بخش مهمی از آثار خود را به تاریخ ادیان، آیینهای ایرانی و سنتهای زرتشتی اختصاص داد. از همین رو، موضوع جشنها در آثار او معمولاً از سطح توصیف چند رسم و مراسم فراتر میرود و با تاریخ، زبان، اسطوره، تقویم و جهانبینی ایرانی پیوند میخورد.
در واقع برای فهم جشنهای باستانی، شناخت تقویم ضروری است. هنگامی که بدانیم هر ماه و هر روز در تقویم زرتشتی نام مخصوص خود را داشته و برخی همنامیها سبب پیدایش جشنهای ماهانه میشدهاند، ساختار جشنهای سالانه و ماهانه برایمان روشنتر میشود. در چنین چارچوبی، فروردگان را نیز باید بخشی از یک نظام منسجم آیینی دانست؛ نظامی که در آن زمان مقدس، خاطره نیاکان، تغییر فصلها و آغاز و پایان چرخه سال در ارتباط با یکدیگر قرار میگیرند.
اهمیت فروردگان برای شناخت فرهنگ ایرانی
جشنهای باستانی تنها یادگارهایی از گذشته نیستند که ارزش آنها صرفاً به قدمتشان محدود شود. هر جشن میتواند بخشی از نگرش یک جامعه به طبیعت، انسان، مرگ، زندگی، خانواده و آینده را آشکار کند. فروردگان از این جهت اهمیت ویژهای دارد که مفهوم «یاد» را به مفهوم «تداوم» پیوند میدهد. جامعهای که برای فروهرها و نیاکان خود آیین برگزار میکند، در حقیقت گذشته را از زندگی امروز جدا نمیبیند.
این نگاه در فرهنگ ایرانی اهمیت زیادی دارد. بخش بزرگی از آیینهای نوروزی نیز با پاکیزگی، نو شدن، کنار گذاشتن کهنگی و آغاز چرخهای تازه ارتباط دارد. اگر فروردگان و آیینهای پایان سال را در کنار این مجموعه قرار دهیم، میتوانیم تصویری کاملتر از روزهای گذار از سال کهنه به سال نو به دست آوریم؛ دورهای که در آن یاد گذشته، احترام به نیاکان، آمادهشدن برای آینده و استقبال از نو شدن جهان در کنار یکدیگر قرار میگیرند.
هاشم رضی و شیوه پژوهش در آیینهای ایران باستان
هاشم رضی از نویسندگان و پژوهشگران شناختهشده در حوزه ایران باستان و تاریخ ادیان بود و آثار متعددی درباره آیینهای ایرانی، زرتشتیگری، اسطورهها و تاریخ ادیان از او برجای مانده است. کتاب «جشن فروردگان، فرودگ پنجه» را نیز باید در امتداد همین علاقه پژوهشی او به سنتهای کهن ایرانی دید. این اثر به صورت مستقل منتشر شده و در منابع کتابشناختی، چاپی از آن با انتشارات فروهر در سال ۱۳۵۸ و در حدود سی صفحه معرفی شده است.
اهمیت کار رضی در این حوزه، توجه او به موضوعاتی است که در مطالعات عمومی درباره ایران باستان گاه در حاشیه قرار میگیرند. بسیاری از مخاطبان با نام نوروز یا مهرگان آشنایی دارند، اما جشنهایی مانند فروردگان و آیینهای مربوط به پنجه کمتر شناخته شدهاند. رضی با پرداختن به این موضوعات، مجموعهای از اطلاعات تاریخی و آیینی را در اختیار خواننده قرار میدهد که برای شناخت دقیقتر فرهنگ ایران باستان سودمند است.
هاشم رضی، نویسنده، مترجم و پژوهشگر ایرانی، از چهرههای شناختهشده در مطالعات مربوط به ایران باستان و تاریخ ادیان بود. او در سال ۱۳۱۳ در تهران متولد شد و بخش مهمی از فعالیت پژوهشی خود را به بررسی آیینهای ایرانی، دین زرتشتی، تاریخ ادیان و فرهنگهای کهن اختصاص داد. از آثار او میتوان به پژوهشهایی درباره آیین مهر، تاریخ ادیان، حکمت خسروانی، جشنهای ایران باستان و دیگر موضوعات مرتبط با فرهنگ و تاریخ ایران اشاره کرد. رضی در سال ۱۴۰۰ درگذشت و مجموعه آثارش همچنان برای پژوهشگران و علاقهمندان به تاریخ و فرهنگ ایران مورد توجه است.
دانلود چند کتاب دیگر از هاشم رضی:
آیین رازآمیز میترایی
نوروز و جشن آبپاشان
اساطیر و هنر میترایی
حکمت خسروانی
فروهر
کیکاووس
دین و فرهنگ ایرانی پیش از عصر زرتشت
ادیان بزرگ جهان
فارسی باستان
چرا کتاب جشن فروردگان را بخوانیم؟
«جشن فروردگان (فرودگ پنجه)» برای کسانی که به تاریخ ایران، فرهنگ ایران باستان، دین زرتشتی، اسطورهشناسی، گاهشماری و جشنهای ایرانی علاقه دارند، کتابی قابل توجه است. اهمیت اثر در این است که موضوعی نسبتاً ناشناخته را به صورت متمرکز بررسی میکند و به خواننده امکان میدهد با یکی از آیینهای مهم مرتبط با روزهای پایانی سال آشنا شود.
این کتاب همچنین میتواند برای کسانی که درباره ریشههای نوروز و آیینهای پیش از نوروز تحقیق میکنند جذاب باشد. مطالعه پنجه و فرودگ نشان میدهد که آغاز سال نو در سنت ایرانی را نمیتوان تنها به یک روز، یعنی نوروز، محدود کرد. پشت سر نوروز مجموعهای از آیینها و تصورات درباره پایان سال، یاد نیاکان، پاکیزگی، گذار از یک دوره زمانی به دوره دیگر و استقبال از زندگی تازه قرار دارد.
در مجموع، کتاب هاشم رضی را میتوان پژوهشی کوتاه اما متمرکز درباره یکی از بخشهای کمتر شناختهشده فرهنگ آیینی ایران دانست. ارزش آن برای خواننده امروز بیش از هر چیز در بازکردن دریچهای به سوی سنتهایی است که زمانی بخشی طبیعی از زندگی ایرانیان بودهاند و اکنون بسیاری از جزئیات آنها از حافظه عمومی فاصله گرفته است. فروردگان و فرودگ پنجه در نگاه رضی تنها نامهایی متعلق به گذشته نیستند؛ بلکه نشانههایی از نظامی فرهنگی هستند که در آن زمان، مرگ، زندگی، طبیعت، خانواده، نیاکان و آغاز دوباره سال در پیوند با یکدیگر معنا پیدا میکردند.
شناسنامه کتاب
نام کتاب: جشن فروردگان (فرودگ پنجه)
نویسنده: هاشم رضی
سال چاپ: ۱۳۵۸ خورشیدی
فرمت کتاب: PDF
زبان کتاب: پارسی
حجم کتاب: کمابیش ۵ مگابایت
توضیحات کتاب به زبان انگلیسی:
Jashn-e Farvardegan (Farudag Panjeh) by Hashem Razi is a concise scholarly study of one of the lesser-known ancient Iranian festivals associated with the end of the year, the Farvardegan tradition, Farudag, and the five intercalary days known as Panjeh. The book explores the relationship between ancient Iranian calendrical traditions, the remembrance of the deceased, the Fravashis, and the rituals surrounding the transition from the old year to the new one. Razi’s work is particularly valuable for readers interested in ancient Iranian religion, Zoroastrian traditions, mythology, historical calendars, and the cultural origins of Iranian festivals.
برای دانلود این کتاب، ابتدا باید عضو سایت بشوید.
پس از عضویت، لینک دانلود این کتاب و همهی کتابهای سایت برای شما فعال میشوند.
(قبلا عضو شدهاید؟ وارد شوید)
