کتاب نایاب “انجمن دانش” اثر وقار شیرازی میباشد که در سال 1366 خورشیدی توسط دکتر محمود طاووسی گردآوری، تنظیم و منتشر گردید.
احمد وقار شیرازی فرزند وصال شیرازی از چهرههای درخشان ادبی ایران بود که در قرن دوازدهم هجری خورشیدی در شیراز میزیست. وی شاعری متبحر، نویسندهای چیرهدست و دانشمندی بزرگ بود.
وقار شیرازی، انجمن دانش را در سبک گلستان سعدی بنوشت. چنانچه خود در مقدمه کتاب چنین میگوید:
اگرچه جناب شیخ اجل استاد بزرگوار و سخنگوی نامدار، فخر عرفای کرام و پیشرو امرای کلام، حضرت شیخ مصلحالدین سعدی شیرازی طیبالله فاه و طابت تربته و مثواه پای سخن و پایه سخنوری را به جایی نهاده که دست هیچ سخنپرداز بدان نرسد … اقتدا بر اساتید و اقتفا بر اکابر و اساتید رسمی مطرد و معمول است و مایه یمن و قبول …
در این کتاب نویسنده از معلومات گسترده خود در زمینه علوم قرآنی سود برده است و از احادیث و اقوال بزرگان بهرهبرداری کرده است و آنها را در چهارچوب ادبیات شیرین پارسی گنجانیده است و بدینصورت اثری بینظیر خلق کرده است. این کتاب، اثری است درخور و شایسته که میتواند برای علاقمندان و دوستداران ادبیات، همچون گنجینهای ارزشمند قلمداد گردد.
مطالعه کتاب انجمن دانش را به علاقمندان، دوستداران و عاشقان ادبیات شیرین پارسی پیشنهاد میکنیم.
کتاب نایاب «انجمن دانش» اثر وقار شیرازی، از جمله آثاری است که نامش برای اهل ادب و پژوهشگران حوزه متون کلاسیک، یادآور پیوند دلنشین دانش و ذوق در سنت نگارش فارسی است. این اثر در سال ۱۳۶۶ خورشیدی به همت دکتر محمود طاووسی گردآوری، تنظیم و منتشر شد؛ اقدامی که از یکسو ارزش احیا و دسترسپذیر کردن متنی کمیاب را دارد و از سوی دیگر نشان میدهد که میراث مکتوب ادبیات فارسی هنوز هم ظرفیتهای ناشناخته فراوانی برای خوانش و بازخوانی در روزگار معاصر در خود نهفته دارد. انتشار چنین کتابهایی معمولاً فقط افزودن یک عنوان به قفسه کتابخانه نیست؛ بلکه گشودن دری به شیوهای از اندیشیدن، نوشتن و زیباییشناسی است که نسلهای پیشین با آن نفس میکشیدند.
احمد وقار شیرازی، فرزند وصال شیرازی، از چهرههای درخشان ادبی ایران به شمار میآید؛ چهرهای که در شیراز میزیست و در فضای فرهنگی آن روزگار، از سرچشمههای شعر و دانش بهرهمند بود. نسبت او با وصال شیرازی، تنها یک پیوند خانوادگی نیست؛ این نسبت در ذهن مخاطب فارسیزبان، یادآور تداوم سنتهای ادبی و خانوادگی در شهرهایی مانند شیراز است؛ شهرهایی که قرنها کانون پرورش سخنوران، خوشنویسان و اهل معرفت بودهاند. در وصف وقار، تعبیرهایی مانند «شاعری متبحر»، «نویسندهای چیرهدست» و «دانشمندی بزرگ» هر کدام دلالتی روشن دارند: یعنی با شخصیتی روبهرو هستیم که شعر را صرفاً برای طبعآزمایی نمیسراید، نثر را صرفاً برای رفع نیاز روزمره نمینویسد و دانش را نیز تنها برای نمایش محفوظات به کار نمیگیرد؛ بلکه این سه ساحت را بههم میآمیزد تا اثری بسازد که هم آموزنده باشد و هم اثرگذار.
در «انجمن دانش»، نویسنده از معلومات گسترده خود در زمینه علوم قرآنی سود برده است. اهمیت این نکته وقتی روشنتر میشود که بدانیم ورود به قلمرو علوم قرآنی، نیازمند آشنایی با لایههای گوناگون معنا، زبان، روایت و تفسیر است. کسی که از این قلمرو بهره میگیرد، اگر صرفاً نگاه گزارشی داشته باشد، نوشتهاش خشک و فهرستوار میشود؛ و اگر صرفاً نگاه ادبی داشته باشد، ممکن است از دقت علمی و استناد فاصله بگیرد. ارزش کار وقار در این توصیف آن است که او توانسته است میان این دو توازن برقرار کند: از یکسو به احادیث و اقوال بزرگان تکیه میکند و از سوی دیگر، آنها را چنان در زبان فارسی مینشاند که خواننده، هم با معنا روبهرو شود و هم با زیبایی بیان.
از ویژگیهای برجسته این کتاب آن است که نویسنده، احادیث و اقوال را به شکل خام و جداافتاده رها نکرده، بلکه آنها را در چهارچوب ادبیات شیرین پارسی گنجانیده است. این «گنجاندن» صرفاً نقل قول نیست؛ نوعی آفرینش ادبی است. ادبیات فارسی در سنت خود، همواره به انتقال مفاهیم دینی و اخلاقی علاقهمند بوده، اما موفقیت در این کار، به مهارت زبانی و ذوق هنری نیاز دارد: اینکه متن نه خطابهای سنگین شود و نه شعاری و سطحی؛ نه آنقدر پیچیده که خواننده را پس بزند و نه آنقدر ساده که عمق معنا را از دست بدهد. اگر «انجمن دانش» در توصیف شما «اثری بینظیر» خوانده شده، یکی از دلایلش همین همنشینی سنجیده دانش دینی با شیوایی فارسی است؛ همنشینیای که میتواند خواننده را به تأمل وا دارد، نه صرفاً به حفظ کردن.
چنین آثاری معمولاً دو کارکرد همزمان دارند: کارکرد آموزشی و کارکرد ذوقی. از حیث آموزشی، خواننده با منظومهای از اشارات، نقلها و معناها روبهرو میشود که او را به سنت فکری و اخلاقیِ ریشهدار وصل میکند. از حیث ذوقی، زبان و بیان اثر، لذت خواندن را زنده نگه میدارد و نشان میدهد که چگونه میتوان مفاهیم جدی را با بیانی لطیف عرضه کرد. همین دوگانگیِ سازنده سبب میشود کتابی مانند «انجمن دانش» تنها برای یک گروه خاص محدود نماند: هم پژوهشگر میتواند از جهت مضمون و استنادها به آن توجه کند و هم دوستدار ادبیات میتواند از جنبههای زبانی و هنریاش بهره ببرد.
نقش دکتر محمود طاووسی در گردآوری و تنظیم و انتشار کتاب نیز در این میان شایان توجه است. در بسیاری از موارد، فاصله میان یک متن ارزشمند و مخاطب امروز، نه فقدان ارزش، بلکه دشواری دسترسی و آشفتگی نسخههاست. وقتی کتابی «گردآوری» و «تنظیم» میشود، یعنی متنی که امکان دارد پراکنده، کمیاب یا نیازمند ساماندهی باشد، به شکلی قابل استفاده برای خواننده امروز در میآید. انتشار آن در سال ۱۳۶۶ خورشیدی نیز میتواند نشانهای از توجه پژوهشگران آن دوره به احیای متون و معرفی گنجینههای ادبی باشد؛ دورهای که در آن، کارهای تصحیح، گردآوری و بازنشر آثار کلاسیک، سهم مهمی در پویایی مطالعات ادبی داشته است.
در نهایت، «انجمن دانش» را میتوان اثری درخور و شایسته دانست که برای علاقهمندان و دوستداران ادبیات، همچون گنجینهای ارزشمند قلمداد میشود. «گنجینه» بودنِ چنین کتابی از آن روست که در آن، چندین لایه بهطور همزمان حضور دارد: لایه معرفتیِ برگرفته از علوم قرآنی و احادیث و اقوال؛ لایه ادبی که در زبان و ساختار فارسی جلوه میکند؛ و لایه تاریخی-فرهنگی که ما را به فضای شیراز و سنتهای خانوادگی و ادبی پیوند میزند. خواندن این اثر، میتواند فرصتی باشد برای آنکه مخاطب امروزی، هم با ساحت اندیشه دینی و اخلاقی در قالبی ادبی مواجه شود و هم دریابد که ادب فارسی چگونه توانسته است مفاهیم عمیق را در جامه سخن دلنشین عرضه کند؛ جامهای که پس از گذر سالها، هنوز هم جذابیت و کارآمدی خود را از دست نداده است.
بخوانید:
گلستان سعدی
بوستان سعدی
بهدلیل داشتن حقنشر، این کتاب دارای نسخهالکترونیک نیست.
برای تهیه نسخه چاپی کتاب، به کتابفروشیهای سراسر کشور مراجعه کنید.
