نخستین بار اندیشه استقلال در برابر بیگانگان سلوکی را پهلوانی پارتی به نام اشک جامه عمل پوشانید، او از بزرگزادگان پارتی بود و بعدها نسب او را به هخامنشیان رساندند که محل تردید است.
در حالیکه سلوکیان هفتاد سال از سلطنت بر ایران پشت سرگذاشته بودند، قیام اشک، سلوکیان را به نشان دادن عکس العمل واداشت. و علیرغم تصور از آن سپاه سلوکی با شکست مواجه شد و این اولین پیروزی رسمی پارتیان و متحدانشان در برابر قوم حکومتگر بود.
پس از اشک برادر و جانشین وی تیرداد بر قدرت پارتیان افزود و بر توسعه متصرفات افزود و بدین ترتیب پیشروی آنان از شرق به سمت غرب آغاز گردید.و روز به روز بر قدرت پارتیان و تثبیت حکومتشان افزوده می شد.و با اقدامات مهرداد شاه دیگر پارتی قلمرو پارتیان که به افتخار نام احیاگر استقلال ایران(ارشک یا اشک) اشکانی خوانده شد. به وسیع ترین حد خود رسید.
مهمترین رمز موفقیت ها و پیروزی های مهرداد اول همگی در سایه شفقت و انسانیت نهفته در سرشت وی بود، آن چنان که محققان وی را از نظر بزرگ منشی، بلند نظری، متانت و نجابت اخلاقی در دودمان اشکانی، همتای کوروش بزرگ در دودمان هخامنشی دانسته اند. نام اشک توسط همه شاهان اشکانی حفظ شد به طوریکه فرعون توسط فرمانروایان مصر، قیصر یا سزار توسط رومیان کسری یا خسرو توسط ساسانیان به کار می رفت.
اشک اول، بنیانگذار دولت اشکانی، یکی از شخصیتهای مهم و اثرگذار در تاریخ ایران باستان به شمار میرود. نام او با آغاز یکی از طولانیترین و پایدارترین سلسلههای ایرانی پیوند خورده است؛ سلسلهای که نزدیک به پنج سده بر بخش بزرگی از ایران و سرزمینهای پیرامون آن فرمان راند و در برابر قدرتهای بزرگی چون سلوکیان و رومیان ایستادگی کرد. اشک اول در حافظه تاریخی ایران، بیش از هر چیز، بهعنوان مردی شناخته میشود که از دل شرایطی دشوار و در زمانهای آشفته، زمینه شکلگیری حکومتی تازه را فراهم ساخت.
درباره اصل و نسب اشک، روایتهای تاریخی یکسان و کاملاً قطعی نیستند، اما بیشتر منابع او را از قوم پرنی یا اپرنی میدانند؛ قومی از شاخه داهه که در نواحی شمال شرقی ایران، در نزدیکی سرزمین پارت، زندگی میکردند. در سده سوم پیش از میلاد، زمانی که قدرت مرکزی سلوکیان در برخی نواحی شرقی رو به ضعف نهاده بود، اشک توانست از این فرصت بهره گیرد و پایههای استقلال را در منطقه پارت بنا کند. همین اقدام او سرآغاز تحولی بزرگ در تاریخ سیاسی ایران شد.
اهمیت اشک اول تنها در فتح یک سرزمین یا دستیابی به قدرت خلاصه نمیشود، بلکه نقش اصلی او در ایجاد هویت سیاسی تازهای برای مردمان پارت و سرزمینهای ایرانی بود. پس از فروپاشی شاهنشاهی هخامنشی و چیرگی اسکندر و جانشینان او، بخشهای بزرگی از ایران زیر نفوذ حکومتهای یونانیمآب قرار گرفته بود. در چنین شرایطی، قیام و پیشروی اشک را میتوان تلاشی مهم برای بازگرداندن استقلال سیاسی و احیای فرمانروایی ایرانی دانست. او با تصرف پارت و برپایی قدرتی مستقل، نخستین گام را در راه احیای اقتدار ایرانی برداشت.
گفته میشود که اشک در حدود میانه سده سوم پیش از میلاد، همراه با برادرش تیرداد، علیه فرمانروایان سلوکی در پارت دست به اقدام زد. این حرکت بهتدریج به استقرار قدرت او در منطقه انجامید. هرچند در آغاز، قلمرو او محدود بود، اما همان منطقه کوچک به هسته نخستین حکومت اشکانی تبدیل شد. از این جهت، اشک اول را باید بنیانگذار واقعی ساختاری دانست که بعدها به شاهنشاهی بزرگی تبدیل شد و جانشینانش آن را گسترش دادند.
یکی از نکات مهم درباره اشک اول، جایگاه نمادین او در تاریخ اشکانیان است. چنانکه در سالهای بعد، بسیاری از شاهان اشکانی برای بزرگداشت او و تأکید بر مشروعیت خود، نام اشک را بر خود مینهادند. این مسئله نشان میدهد که او تنها یک فرمانروای آغازین نبود، بلکه به نمادی از بنیانگذاری، استقلال و اقتدار تبدیل شده بود. در واقع، نام اشک برای اشکانیان نوعی اعتبار سیاسی و تاریخی به همراه داشت و یاد او تا پایان این سلسله زنده ماند.
هرچند اطلاعات ما درباره زندگی شخصی و جزئیات حکومت اشک اول محدود است، اما همین اندازه روشن است که او در دورهای حساس از تاریخ ایران نقشی سرنوشتساز ایفا کرد. اگر اقدام او در برپایی قدرتی مستقل در پارت نبود، شاید روند تاریخ ایران به گونهای دیگر رقم میخورد. او راهی را گشود که بعدها به ایجاد یکی از مهمترین دولتهای ایرانی پس از هخامنشیان انجامید.
در مجموع، اشک اول را باید شخصیتی بنیادگذار، جسور و تاریخساز دانست. او با تکیه بر توان نظامی، فرصتشناسی سیاسی و بهرهگیری از ضعف حکومتهای وقت، دولت اشکانی را پایهگذاری کرد و نام خود را برای همیشه در تاریخ ایران ماندگار ساخت. اهمیت او نه فقط در آغاز یک سلسله، بلکه در زنده کردن روح استقلال و فرمانروایی ایرانی در روزگاری پرآشوب نهفته است.
دانلود کتابهای مرتبط با اشکانیان:
اهمیت اسب در دوره اشکانی
کارنامه ایرانیان در عصر اشکانیان
تمدن اشکانی
ساختار ارتش اشکانیان
