«زیگورات چُغازنبیل» با قدمت بیش از ۳هزار سال (بنا شده در ۱۲۵۰ پیش از میلاد) واقع در منطقه شوش در استان خوزستان؛ نیایشگاهی باشکوه، یادگار از “اونتاشگال” پادشاه بزرگ «عیلام باستان» میباشد. این نیایشگاه برای “اینشوشیناک” خدای عیلامیها بر پا شده بود.
چُغازنبیل نخستین ساختمان مذهبی در تاریخ ایرانزمین است. «چُغا» در گویش لُری به معنای «تپه» و «زنبیل» نیز همان واژه مرسوم امروزی به معنای «سبد» است. بنا به دلیل شباهت آن از دور به زنبیلی واژگون و همچنین بنا شدن روی تپهای نسبتا مرتفع، چُغازنبیل نامگذاری شده است.
متن یکی از کتیبههای یافت شده در چغازنبیل از زبان پادشاه اونتاشگال بدینقرار است:
«آجرهای طلائی را حکاکی کردم. من در اینجا این مأوا را برای خدایان گال و اینشوشیناک برپا ساختم و این مکانِ مقدس را هدیه کردم. باشد که کارهای من که هدیهای است برای خدایان گال و اینشوشیانک پذیرفته شود.»
و در ادامه نیز کسانی که در آینده این مکان را تخریب کنند، مورد نفرین ایزد اینشوشیناک قرار داده، ضمن آنکه بخشهایی از کتیبه نیز نامفهوم بوده و هنوز رمزگشایی نشده است.
این بنا در زمان یورش “آشوربانیپال” پادشاه قوم «آشور» به همراه دیگر سازهای کهن عیلامی تخریب شد. ساختمان پیش از تخریب دارای ۵طبقه بود که امروز تنها ۲/۵ طبقه از آن باقی مانده.
متاسفانه طبق مشاهدات من، این کهنترین سازه ایرانی به دلیل قرار گرفتن در هوای آزاد، به شدت در معرض تخریب توسط باد و باران و عوامل طبیعی قرار داشته و همچون باقی آثار باستانی کشور، در آیندهای نهچنداندور، دچار آسیبهای جبرانناپذیری خواهد شد.
بهمن انصاری
دیماه 1395خورشیدی
اطلاعات بیشتر در:
زیگورات چغازنبیل یکی از مهمترین و باشکوهترین آثار تاریخی ایران و جهان باستان است که در استان خوزستان و در نزدیکی شهر شوش قرار دارد. این بنای عظیم که بیش از سه هزار و دویست سال قدمت دارد، یادگاری ارزشمند از تمدن ایلامی به شمار میرود و از برجستهترین نمونههای معماری مذهبی در خاورمیانه باستان محسوب میشود. چغازنبیل در سال ۱۹۷۹ میلادی به عنوان نخستین اثر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید و از آن زمان تاکنون مورد توجه پژوهشگران، باستانشناسان و گردشگران بسیاری از سراسر جهان قرار گرفته است.
این مجموعه در حدود سال ۱۲۵۰ پیش از میلاد به دستور پادشاه ایلامی، «اونتاش ناپیریشا»، ساخته شد. او شهری مذهبی به نام دور اونتاش را بنیان نهاد و در مرکز آن، زیگورات بزرگی را برای پرستش خدایان ایلامی بنا کرد. واژه «زیگورات» به معابد پلکانی گفته میشود که در تمدنهای باستانی میانرودان و ایلام برای انجام مراسم مذهبی ساخته میشدند. چغازنبیل در اصل دارای پنج طبقه و ارتفاعی حدود ۵۰ متر بود، اما امروزه تنها دو طبقه و بخشی از ساختار اصلی آن باقی مانده است.
معماری چغازنبیل نشاندهنده دانش فنی و مهندسی پیشرفته ایلامیان است. این بنا عمدتاً از خشت خام و آجر ساخته شده و بسیاری از آجرهای آن دارای کتیبههایی به خط میخی ایلامی هستند. این کتیبهها اطلاعات ارزشمندی درباره سازنده بنا، اهداف ساخت آن و باورهای مذهبی مردم آن دوران در اختیار پژوهشگران قرار دادهاند. همچنین وجود سیستمهای پیشرفته آبرسانی، کانالهای هدایت آب و استحکامات دفاعی در اطراف شهر، بیانگر سطح بالای تمدن و سازمان اجتماعی ایلامیان است.
چغازنبیل تنها یک معبد نبود، بلکه بخشی از یک مجموعه بزرگ مذهبی و شهری محسوب میشد. در اطراف زیگورات، معابد متعدد، کاخهای سلطنتی، آرامگاهها و تأسیسات مختلفی وجود داشت که نشان میدهد این منطقه یکی از مهمترین مراکز مذهبی و سیاسی ایلامیان بوده است. با این حال، پس از حمله آشوریان به رهبری آشوربانیپال در قرن هفتم پیش از میلاد، شهر دور اونتاش و زیگورات چغازنبیل آسیبهای فراوانی دید و به تدریج متروک شد.
کشف دوباره این اثر ارزشمند در قرن بیستم میلادی توسط باستانشناسان فرانسوی صورت گرفت. حفاریها و پژوهشهای انجامشده در این منطقه، اطلاعات گستردهای درباره فرهنگ، مذهب، هنر و معماری تمدن ایلامی فراهم کرده است. امروزه چغازنبیل به عنوان یکی از مهمترین جاذبههای تاریخی ایران شناخته میشود و هر ساله گردشگران بسیاری برای بازدید از این شاهکار معماری باستانی به خوزستان سفر میکنند.
زیگورات چغازنبیل نه تنها نمادی از شکوه و عظمت تمدن ایلامی است، بلکه گواهی بر تواناییهای فنی، فرهنگی و مذهبی مردمانی است که هزاران سال پیش در سرزمین ایران زندگی میکردند. حفظ و معرفی این میراث ارزشمند نقش مهمی در شناخت تاریخ و هویت فرهنگی ایران دارد و میتواند نسلهای آینده را با دستاوردهای تمدنهای کهن این سرزمین آشنا سازد.
