مرگ یزدگرد نمایشنامه مشهور و شاید بهترین اثر بهرام بیضایی است. نمایشنامهای با محوریت واقعه بزرگ و تلخ تاریخی حمله اعراب که منجر به فروپاشی ساسانیان و تمدن ایرانشهر گردید. این نمایشنامه یکی از هنریترین آثار ملی ایرانی است که در حدود نیمقرن پیش منتشر شد.
معرفی نمایشنامه مرگ یزدگرد اثر بهرام بیضایی
نمایشنامه «مرگ یزدگرد» یکی از شاخصترین و ماندگارترین آثار ادبیات نمایشی معاصر ایران است؛ اثری که نهتنها در قالب یک روایت تاریخی ظاهر میشود، بلکه لایههایی عمیق از فلسفه، سیاست، قدرت، حقیقت و روایت را در خود جای داده است. این نمایشنامه نوشتهٔ بهرام بیضایی، از آن دسته آثاری است که با گذشت دههها از زمان نگارش، همچنان تازه، قابل تأویل و محل گفتوگو باقی مانده و در میان علاقهمندان ادبیات، تئاتر، تاریخ و اندیشه جایگاهی ویژه دارد.
مرگ یزدگرد؛ نمایشی فراتر از تاریخ
در نگاه نخست، «مرگ یزدگرد» روایتی است از کشتهشدن آخرین پادشاه ساسانی، یزدگرد سوم؛ اما بیضایی آگاهانه از بازسازی صرف تاریخ فاصله میگیرد و تاریخی بدیل، چندروایتی و مسئلهمحور خلق میکند. تاریخ در این نمایشنامه نه حقیقتی قطعی، بلکه میدان کشمکش روایتهاست.
بیضایی با انتخاب لحظهای بحرانی از تاریخ ایران، یعنی سقوط امپراتوری ساسانی، پرسشی بنیادین را مطرح میکند: حقیقت چیست و چه کسی آن را روایت میکند؟ آیا تاریخ همان چیزی است که قدرت میگوید، یا مجموعهای از روایتهای متناقض و سرکوبشده؟
خلاصه نمایشنامه مرگ یزدگرد
داستان نمایشنامه در یک آسیاب متروک میگذرد؛ جایی که یزدگرد سوم به طرز مرموزی به قتل رسیده است. موبدان، سرداران و نمایندگان قدرت برای محاکمه آسیابان، همسرش و دخترش وارد میشوند. هر یک از این سه نفر روایت متفاوتی از ماجرای مرگ شاه ارائه میدهند؛ روایتهایی که گاه یکدیگر را نقض میکنند و گاه حقیقت را در هالهای از ابهام فرو میبرند.
در طول نمایش، مخاطب نه با یک حقیقت واحد، بلکه با مجموعهای از حقیقتهای ممکن روبهرو میشود. هیچ روایتی بهطور قطعی تأیید یا رد نمیشود و همین ویژگی، نمایشنامه را به اثری عمیقاً مدرن و فلسفی تبدیل میکند.
ساختار روایی و تکنیکهای نمایشی
یکی از برجستهترین ویژگیهای مرگ یزدگرد، ساختار روایی غیرخطی و چندصدایی آن است. بیضایی از تکنیکی بهره میگیرد که امروزه آن را «روایت نامطمئن» مینامند؛ روایتی که در آن، راویان قابل اعتماد نیستند و هر روایت، بازتاب موقعیت، ترس، منافع و ذهنیت گوینده است.
این ساختار باعث میشود مخاطب از حالت مصرفکنندهٔ منفعل خارج شده و به مشارکت فعال در فهم اثر دعوت شود. خواننده یا تماشاگر ناچار است میان روایتها داوری کند، اما هرچه پیش میرود، به این نتیجه میرسد که داوری نهایی ممکن نیست.
تحلیل شخصیتها در نمایشنامه مرگ یزدگرد
یزدگرد سوم؛ شاه غایب اما حاضر
نکتهٔ قابلتوجه آن است که یزدگرد سوم هرگز بهصورت زنده روی صحنه ظاهر نمیشود، اما حضور او در سراسر نمایش احساس میشود. او نماد قدرت فروپاشیده، سلطنتی درمانده و حاکمیتی است که ارتباطش با مردم قطع شده است.
آسیابان، زن و دختر؛ صدای فرودستان
سه شخصیت اصلی نمایش، نمایندگان طبقهای هستند که در تاریخ رسمی معمولاً صدایشان شنیده نمیشود. روایتهای آنان، نهتنها دفاع از خود، بلکه نوعی اعتراض خاموش به نظم مسلط است. بیضایی با هوشمندی، زبان و بدن این شخصیتها را به ابزار مقاومت تبدیل میکند.
مرگ یزدگرد و مسئله حقیقت
یکی از مهمترین محورهای مفهومی نمایشنامه، مسئلهٔ حقیقت است. بیضایی نشان میدهد حقیقت امری مطلق و واحد نیست، بلکه محصول قدرت، زبان و روایت است. هرکس داستان خود را میگوید تا زنده بماند، توجیه شود یا دیگری را محکوم کند.
در این معنا، مرگ یزدگرد تنها مرگ یک شاه نیست؛ مرگ قطعیت، مرگ روایت واحد و مرگ تاریخی است که وانمود میکند بیطرف است.
جایگاه مرگ یزدگرد در ادبیات نمایشی ایران
نمایشنامه مرگ یزدگرد یکی از قلههای تئاتر مدرن ایران محسوب میشود. این اثر نهتنها در زمان انتشار، بلکه در دهههای بعد نیز الهامبخش نویسندگان، کارگردانان و پژوهشگران بوده است.
بیضایی با این اثر نشان داد که میتوان از تاریخ، متنی معاصر ساخت؛ متنی که دغدغههای انسان امروز را بازتاب دهد و همزمان ریشه در گذشته داشته باشد.
زبان نمایشنامه ترکیبی است از فخامت تاریخی و ایجاز مدرن. دیالوگها حسابشده، چندلایه و سرشار از سکوتهای معنادار هستند. بیضایی از زبان بهعنوان ابزار قدرت، فریب و مقاومت استفاده میکند و همین امر باعث میشود متن حتی در خوانش غیرنمایشی نیز تأثیرگذار باشد.
مرگ یزدگرد همزمان اثری سیاسی، فلسفی، تاریخی و هنری است. بیضایی نه شعار میدهد و نه نتیجهگیری صریح ارائه میکند. او پرسش میسازد و قضاوت را به مخاطب واگذار میکند. این ویژگی باعث شده است نمایشنامه در دورههای مختلف تاریخی، خوانشهای متفاوتی پیدا کند و همواره معاصر باقی بماند.
چرا خواندن نمایشنامه مرگ یزدگرد توصیه میشود؟
خواندن این نمایشنامه فرصتی است برای اندیشیدن به مفاهیمی چون قدرت، حقیقت، تاریخ و مسئولیت فردی. اثری است که ذهن را به چالش میکشد و مخاطب را وادار میکند از زاویهای تازه به گذشته و حال نگاه کند. در عین حال، این نمایشنامه اثری است که به دلیل پیوند عمیق احساسات و غرور ملی، در همه ادوار مورد توجه مخاطبان قرار گرفته و ایرانیان با آن احساس دلبستگی عمیقی دارند.
معرفی نویسنده: بهرام بیضایی
بهرام بیضایی یکی از تأثیرگذارترین و اندیشمندترین چهرههای فرهنگ، هنر و ادبیات معاصر ایران است؛ نویسندهای چندوجهی که در حوزههای نمایشنامهنویسی، کارگردانی تئاتر و سینما، پژوهش در اسطورهشناسی و تاریخ نمایش، نقشی تعیینکننده ایفا کرده است. او متولد ۵ دی ۱۳۱۷ در تهران است و از همان سالهای جوانی، علاقهای عمیق به اسطورهها، متون کهن، نمایشهای آیینی و روایتهای تاریخی ایران نشان داد؛ علاقهای که بعدها شالودهٔ فکری و هنری آثارش را شکل داد.
بیضایی از جمله هنرمندانی است که مسیر مستقل خود را همواره حفظ کرده و کمتر تن به جریانهای غالب، سفارشهای ایدئولوژیک یا سلیقههای زودگذر داده است. آثار او اغلب با محوریت بازخوانی تاریخ، نقد قدرت، جایگاه زن، مفهوم قربانی، و نسبت حقیقت و روایت نوشته شدهاند. در جهان فکری بیضایی، تاریخ هرگز امری خنثی و قطعی نیست، بلکه متنی زنده، قابل تأویل و آکنده از صداهای حذفشده است.
علاوه بر تئاتر، بیضایی در سینما نیز حضوری جدی و اثرگذار داشته است. فیلمهایی مانند «باشو، غریبهٔ کوچک»، «چریکه تارا»، «شاید وقتی دیگر» و «سگکشی» نهتنها از نظر هنری ارزشمندند، بلکه از منظر اجتماعی و فرهنگی نیز قابل تحلیل و بررسیاند. بسیاری از دغدغههای فکری او، از جمله مسئله هویت، بیگانگی، خشونت ساختاری و نقش روایت در شکلدهی به واقعیت، در آثار سینماییاش نیز بازتاب یافتهاند.
بهرام بیضایی همچنین پژوهشگری جدی در زمینهٔ تاریخ نمایش و اسطورههای ایرانی است. کتابها و مقالات پژوهشی او دربارهٔ نمایش در ایران، تعزیه، اسطورههای کهن و روایتهای حماسی، نشاندهندهٔ عمق دانش و نگاه نظاممند او به فرهنگ ایرانی هستند. این وجه پژوهشی باعث شده است آثار نمایشیاش پشتوانهای نظری و تاریخی داشته باشند و صرفاً حاصل ذوق ادبی نباشند.
همچنین بنگرید به کتابهای زیر:
واپسین ساسانیان در تخارستان و چین و ژاپن
تاجنامه
نگاهی دیگر به فروپاشی ساسانیان
تاریخ کامل ایران از پیدایش سرزمین ایران تا یورش عرب و فروپاشی ساسانیان
دانلود کتاب کتاب نمایشنامه مرگ یزدگرد (نسخه PDF)
نمایشنامه «مرگ یزدگرد» را میتوان یکی از کاملترین تبلورهای جهانبینی بیضایی دانست؛ اثری که در آن تاریخ، اسطوره، سیاست و فلسفه در هم تنیدهاند. این نمایشنامه جایگاه بیضایی را بهعنوان نویسندهای متفکر، منتقد و مستقل تثبیت کرده و نام او را در کنار مهمترین نمایشنامهنویسان معاصر جهان قرار داده است.
شناسنامه کتاب
نام کتاب: مرگ یزدگرد
نویسنده: بهرام بیضایی
فرمت کتاب: PDF
زبان کتاب: پارسی
توضیحات کتاب به زبان انگلیسی:
“Death of Yazdgerd” by Bahram Beyzaie is a profound Iranian play that explores the nature of truth, power, and historical narrative through the mysterious death of the last Sassanid king. Rather than offering a single version of events, the play presents multiple conflicting testimonies, forcing the audience to confront the instability of truth and the politics behind storytelling. This work remains one of the most influential and intellectually challenging plays in modern Persian literature.
برای دانلود این کتاب، ابتدا باید عضو سایت بشوید.
پس از عضویت، لینک دانلود این کتاب و همهی کتابهای سایت برای شما فعال میشوند.
(قبلا عضو شدهاید؟ وارد شوید)
