کتاب دو رساله درباره آثار علوی مشتمل بر الرساله السنجریه فی الکائنات العنصریه تالیف زینالدین عمر بن سهلان ساوجی، و رساله آثار علوی تالیف شرفالدین محمد مسعودی مروزی میباشد که به کوشش محمدتقی دانشپژوه تصحیح شده و در سال ۱۳۳۷ خورشیدی به چاپ رسیده است.
معرفی کتاب دو رساله درباره آثار علوی
کتاب دو رساله درباره آثار علوی مشتمل بر دو متن ارزشمند از سنت فلسفی و علمی ایران و جهان اسلام است: نخست الرساله السنجریه فی الکائنات العنصریه تألیف زینالدین عمر بن سهلان ساوجی، و دوم رساله آثار علوی نوشته شرفالدین محمد بن مسعودی مروزی. این دو اثر، که هر یک بازتابی از مواجهه اندیشمندان ایرانی با میراث فلسفه طبیعی یونان و بهویژه آموزههای ارسطوییاند، به کوشش پژوهشگر برجسته، محمدتقی دانشپژوه، تصحیح و در سال ۱۳۳۷ خورشیدی منتشر شدهاند. انتشار این کتاب را میتوان یکی از گامهای مهم در شناساندن متون علمی-فلسفی فارسی دانست که در قرون میانه اسلامی پدید آمده و نقش قابلتوجهی در انتقال، بومیسازی و تداوم دانش طبیعی داشتهاند.
آثار علوی چیست؟
بحث «آثار علوی» یا «کائنات جوّی» یکی از شاخههای مهم فلسفه طبیعی در سنت یونانی و اسلامی است که به بررسی پدیدههایی میپردازد که در فضای میان زمین و افلاک رخ میدهند؛ پدیدههایی چون باران، برف، تگرگ، بادها، رعد و برق، شهابها، دنبالهدارها و دیگر رویدادهای طبیعی که نه بهطور کامل زمینیاند و نه کاملاً آسمانی. این حوزه دانشی، از همان دوران باستان، تلاشی بوده است برای توضیح عقلانی و طبیعی پدیدههایی که در نگاه اسطورهای یا دینی، گاه به نیروهای ماورایی نسبت داده میشدند.
در سنت یونانی، مهمترین و تأثیرگذارترین اثر در این زمینه کتاب Meteorologica یا «متئورولوگیکا» اثر ارسطاطالیس است. این کتاب که در چهار دفتر تنظیم شده، یکی از ارکان فلسفه طبیعی ارسطویی بهشمار میآید و بهطور نظاممند به بررسی پدیدههای جوی و زمینی میپردازد. اهمیت این اثر بهحدی است که مفسران بزرگ فلسفه یونانی همچون اسکندر افرودیسی، الومپیودوروس و یوحنای فیلوپونس شرحها و گزارشهایی مفصل بر آن نوشتهاند و هر یک کوشیدهاند دشواریهای مفهومی و علمی متن ارسطو را برای مخاطبان زمان خود روشن سازند.
با گسترش فلسفه یونانی به سرزمینهای شرقی، متئورولوگیکا نیز همچون دیگر آثار ارسطو مسیر ترجمه و انتقال را پیمود. این اثر ابتدا به زبانهای میانی، از جمله زبان باختری، ترجمه شد و سپس در دوران اسلامی به زبان عربی راه یافت. در این مرحله، مترجمانی چون یحییبنبطریق نقش کلیدی ایفا کردند. ترجمه یحیی از متئورولوگیکا که در چهار مقاله تنظیم شده بود، یکی از منابع اصلی فیلسوفان و دانشمندان مسلمان در فهم آموزههای ارسطویی درباره آثار علوی بهشمار میآمد.
پس از ترجمه، این اثر مورد توجه متفکران بزرگ جهان اسلام قرار گرفت. فیلسوفانی مانند ابنرشد اندلسی، که بهعنوان بزرگترین شارح ارسطو در تمدن اسلامی شناخته میشود، خلاصهها و تفسیرهایی از این کتاب ارائه دادند و کوشیدند آموزههای آن را با نظام فلسفی خود هماهنگ سازند. ابنسینا نیز، هرچند بهطور مستقیم شرح مستقلی بر متئورولوگیکا ننوشته، اما در آثار مختلف خود به مباحث مربوط به کائنات جوّی، عناصر، بخارات، و تحولات طبیعی اشاره کرده و نشان داده است که این حوزه دانشی جایگاه مهمی در منظومه فکری او دارد.
در این میان، آنچه کتاب دو رساله درباره آثار علوی را متمایز میسازد، حضور دو متن مستقل به زبان فارسی است؛ آثاری که نه صرفاً ترجمهای از متن یونانی، بلکه بازآفرینی و تفسیر آن در بستر فرهنگی، زبانی و علمی ایران اسلامی محسوب میشوند. این نکته از منظر تاریخ علم و زبان فارسی اهمیت ویژهای دارد، زیرا نشان میدهد که فارسی، افزون بر زبان ادب و شعر، ظرفیتی جدی برای بیان مفاهیم پیچیده فلسفی و علمی نیز داشته است.
الرساله السنجریه فی الکائنات العنصریه
نخستین رساله این کتاب، الرساله السنجریه فی الکائنات العنصریه، اثر زینالدین عمر بن سهلان ساوجی است؛ اندیشمندی که در سده ششم هجری میزیست و از چهرههای برجسته فلسفه و منطق در ایران بهشمار میآید. ابن سهلان ساوجی بیشتر بهسبب آثار منطقی و فلسفی خود شناخته شده، اما این رساله نشان میدهد که او در حوزه فلسفه طبیعی نیز دستی توانا داشته است.
در این رساله، نویسنده به بررسی «کائنات عنصریه» میپردازد؛ یعنی پدیدههایی که از تعامل عناصر چهارگانه (آب، باد، خاک و آتش) پدید میآیند. ساختار رساله بهگونهای است که خواننده را گامبهگام با مبانی نظری فلسفه طبیعی ارسطویی آشنا میکند و سپس به توضیح مصادیق عینی آثار علوی میپردازد. زبان رساله، هرچند فارسی است، اما آمیخته با اصطلاحات فلسفی رایج در سنت اسلامی است و نشان از مخاطبی دارد که با مباحث حکمی آشنایی نسبی دارد.
اهمیت این رساله از آن جهت است که نویسنده، ضمن وفاداری به چارچوب کلی اندیشه ارسطویی، تلاش کرده است توضیحاتی متناسب با فضای فکری و علمی زمان خود ارائه دهد. در برخی موارد، میتوان ردپای تأملات مستقل و حتی نقدهای ضمنی نسبت به دیدگاههای پیشینیان را مشاهده کرد؛ امری که نشاندهنده پویایی سنت فلسفی اسلامی و صرفاً مقلد نبودن آن است.
رساله آثار علوی شرفالدین مسعودی مروزی
دومین متن کتاب، رساله آثار علوی تألیف شرفالدین محمد بن مسعودی مروزی است. این رساله نیز به زبان فارسی نوشته شده و بهطور خاص بر پدیدههای جوی و علوی تمرکز دارد. مسعودی مروزی از جمله دانشمندانی است که اطلاعات ما درباره زندگی او اندک است، اما همین رساله نشان میدهد که او به مباحث فلسفه طبیعی و نجومی تسلط قابلتوجهی داشته است.
در این اثر، نویسنده کوشیده است پدیدههای علوی را با زبانی نسبتاً سادهتر و توضیحیتر بیان کند؛ بهگونهای که حتی خوانندگانی با دانش متوسط نیز بتوانند از آن بهره ببرند. همین ویژگی باعث شده است که رساله آثار علوی را بتوان پلی میان متون کاملاً تخصصی فلسفی و نوشتههای آموزشیتر دانست. توجه به علل طبیعی پدیدهها، پرهیز از تبیینهای اسطورهای، و تأکید بر نظم و قانونمندی طبیعت از ویژگیهای برجسته این رساله است.
تصحیح و اهمیت چاپ کتاب
نقش محمدتقی دانشپژوه در احیا و انتشار این دو متن را نمیتوان نادیده گرفت. او بهعنوان یکی از پیشگامان نسخهشناسی و تصحیح متون فلسفی و علمی در ایران، با دقت و وسواس علمی، نسخههای خطی این رسالهها را بررسی و متنی منقح ارائه کرده است. چاپ این کتاب در سال ۱۳۳۷ خورشیدی، در دورهای که توجه به میراث علمی ایران اسلامی رو به فزونی بود، امکان دسترسی پژوهشگران به متونی کمنظیر را فراهم ساخت.
کتاب دو رساله درباره آثار علوی امروز نهتنها برای پژوهشگران فلسفه اسلامی، بلکه برای علاقهمندان به تاریخ علم، زبان فارسی و سیر تحول اندیشههای طبیعی اهمیت دارد. این اثر نشان میدهد که چگونه مفاهیم پیچیده فلسفه یونانی در بستر فرهنگ ایرانی-اسلامی بازخوانی، بازنویسی و به زبان فارسی منتقل شدهاند؛ فرایندی که نقش مهمی در تداوم و گسترش دانش در قرون میانه داشته است.
در مجموع، این کتاب را میتوان سندی ارزشمند از پیوند میان فلسفه، علم و زبان فارسی دانست؛ پیوندی که کمتر به آن پرداخته شده، اما برای درک جایگاه ایران در تاریخ اندیشه جهانی، اهمیتی بنیادین دارد.
دانلود کتاب دو رساله درباره آثار علوی (PDF)
شناسنامه کتاب
نام کتاب: دو رساله درباره آثار علوی
نویسندگان: زینالدین عمر بن سهلان ساوجی و شرفالدین محمد مسعودی مروزی
مصحح: محمدتقی دانشپژوه
سال چاپ: ۱۳۳۷ خورشیدی
فرمت کتاب: PDF
زبان کتاب: پارسی
حجم کتاب: کمابیش ۱۶ مگابایت
تعداد صفحات: ۱۵۵برگ الکترونیکی
برای دانلود این کتاب، ابتدا باید عضو سایت بشوید.
پس از عضویت، لینک دانلود این کتاب و همهی کتابهای سایت برای شما فعال میشوند.
(قبلا عضو شدهاید؟ وارد شوید)
